Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Κυριακή, 15 Ιανουαρίου 2012

Οι αλληγορικές ιστορίες και οι μύθοι της Πολιτείας του Πλάτωνα

Ο Πλάτων δείχνοντας "ιδεαλιστικά" προς τα πάνω, 
όπως τον απεικόνισε
ο Rafaello στη Σχολή των Αθηνών
Η Πολιτεία αποτελεί το κατεξοχήν δείγμα πολιτικής φιλοσοφίας, γραμμένο από τον έναν από τους πλέον σημαντικότερους φιλοσόφους παγκοσμίως. Η ανάγκη για πολιτειακή καινοτομία και για την πολυπόθητη καθιέρωση της πραγματικής δικαιοσύνης οδήγησε τον Πλάτωνα - κατόπιν μιας σειράς απογοητεύσεων - να συγγράψει έναν διάλογο που θα αποτελούσε την ιδεώδη ενσάρκωση ενός πολιτεύματος που σύμφωνα με τον ίδιο είναι το ανώτερο. Εδώ δε θα κρίνω το έργο φιλοσοφικά (γιατί, πρώτον,  μεγάλη συζήτηση θα ανοίγαμε που δεν ταιριάζει στο ιστολόγιο και δεύτερον πολλά θα εξέφραζα για τα θετικά και αρνητικά αυτής της ιδέας, τουλάχιστον όπως τα εκλαμβάνω εγώ, πράγμα που θα δημιουργούσε την πιθανότητα να θίξω τον κατά τα άλλα αγαπητό φιλόσοφο). Αυτό που ίσως δεν είναι ευρύτερα γνωστό είναι ότι ο Πλάτων σε νεανική ηλικία είχε πειραματιστεί με τη λογοτεχνία και το αρχαίο θέατρο, η δυναμική όμως που άσκησε πάνω του ο Σωκράτης τον οδήγησε στο να κάψει τα έργα του αμέσως μετά τη γνωριμία τους. Η τάση όμως να γράφει τη φιλοσοφία του λογοτεχνικά διαφαίνεται σε όλα σχεδόν τα έργα του: η διαλογική μορφή των έργων, η τοποθέτηση της συζήτησης στο χώρο και το χρόνο, η μεταφορά σε άλλη χρονική στιγμή μέσω της αφήγησης, η παρεμβολή σκηνών που παραπέμπουν στο θέατρο και φυσικά η χρήση του μύθου είναι μερικά από τα στοιχεία που αποδεικνύουν αυτήν την τάση. Στην Πολιτεία εξέχουσα θέση κατέχουν τρεις βασικές ιστορίες που χρησιμοποιούνται από τους συνομιλητές για να στηρίξουν τις θέσεις τους:

Ο μύθος εκδόθηκε πολλές φορές ως
 ξεχωριστή ιστορία
Το δαχτυλίδι του Γύγη, που αποτέλεσε μία από τις βασικές πηγές για τον Τόλκιν να γράψει τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, είναι μία ιστορία που επινοεί, υποτίθεται, ο Γλαύκων (αδελφός του Πλάτωνα, ένας από τους πρωταγωνιστές του διαλόγου), για την ύπαρξη ενός δαχτυλιδιού που έχει μαγικές ικανότητες: όταν κανείς στρέφει την πέτρα του εξαφανίζεται. Όταν πέφτει στα χέρια του φτωχού και ασήμαντου βοσκού του βασιλιά της Λυδίας, του Γύγη, αυτός κατορθώνει με τη βοήθεια του δαχτυλιδιού να γίνει εραστής της βασίλισσας και να σκοτώσει τον βασιλιά κερδίζοντας επιπλέον την εξουσία. Ο στόχος του Γλάυκωνα είναι να δείξει πως η δικαιοσύνη είναι μία συμβατική αρχή που επινόησαν οι άνθρωποι, αφού το δαχτυλίδι αποδεικνύει πως όταν δεν υπάρχει ο φόβος της τιμωρίας, τότε ο κάτοχός του αδικεί χωρίς πολλές περιστροφές και τύψεις. Ο Πλάτων διηγείται την ιστορία του Γύγη σαν να γράφει παραμύθι, αφού ο τρόπος που έρχεται στα χέρια του ήρωα (ή αντι - ήρωα) χαρακτηρίζεται κυρίως από υπερφυσικά στοιχεία, ενώ οι ίδιες οι δυνατότητες του δαχτυλιδιού παραπέμπουν στα κλασικά παραμύθια που διηγείται η γιαγιά στα εγγόνια της. Ακόμη, οι πάσχοντες (σωματικά και ψυχικά) πρωταγωνιστές του μύθου είναι οι ιδανικοί πρωταγωνιστές μίας λογοτεχνικής ιστορίας.


Η απεικόνιση του σπηλαίου
Η γνωστή σε όλους αλληγορία του σπηλαίου είναι μία ιστορία με ήρωες χωρίς ταυτότητα. Τα ονόματα είναι ασήμαντα, ο ρόλος τους είναι να συμβολίσουν τους πεφωτισμένους και τους απαίδευτους ανθρώπους. Δεσμώτες σε μία ζωή πλάνης που δημιούργησαν κάποιοι άλλοι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε ένα σπήλαιο στα κατάβαθα της γης. Αδυνατώντας να μετακινηθούν λαμβάνουν με τις αισθήσεις τους ό,τι τους επιτρέπεται να λαμβάνουν απέχοντας έτσι από την πραγματική αλήθεια. Η απόδραση κάποιων από αυτούς σημαίνει έτσι την επαφή με την αλήθεια (που εδώ συμβολίζεται από το φως του ήλιου) και φυσικά το δίλημμα που δημιουργείται στους γνώστες πλέον των πραγμάτων αν θα πρέπει να "ελευθερώσουν" και τους υπόλοιπους από τα δεσμά τους αποτελεί ένα τα σπουδαιότερα φιλοσοφικά ερωτήματα που έχουν διατυπωθεί. Η λογοτεχνική αξία της ιστορίας του σπηλαίου είναι μεγάλη, η αφήγηση κινείται στην αρχή στο χώρο και ύστερα στο χρόνο προσδίδοντας δράση, όλα τα πράγματα και οι άνθρωποι είναι σύμβολα, ενώ ποτέ δεν έπαψε να αποτελεί σημαντική έμπνευση για άλλα έργα που κινήθηκαν στο ίδιο θεματικό πλαίσιο. Σαν άλλος Μεγάλος Αδελφός, το σπήλαιο αποκτά έτσι διαχρονικό χαρακτήρα, σήμερα περισσότερο από ποτέ.

Οι τρεις Μοίρες - σύμβολα των τριών χρονικών βαθμίδων
Ο Ηρ σκοτώνεται στο πεδίο της μάχης και επανέρχεται μετά από 12 μέρες για να διηγηθεί όσα είδε στον άλλο κόσμο. Ο γνωστός επομένως ως μύθος του Ηρός αποτελεί τον επίλογο της Πολιτείας αφού επιθυμεί να δώσει μία αισιόδοξη διδαχή για τη ψυχή του δίκαιου ή και του άδικου ανθρώπου. Ο Ηρ είδε τον Αρδιαίο τον τύραννο να βασανίζεται πάνω στα αγκαθωτά ασπαλάθια (βλ. και Επί Ασπαλάθων, Γιώργος Σεφέρης) και να καταδικάζεται σε αιώνια τιμωρία, παρόλο που εξέτισε τη χιλιετή ποινή του (γιατί μερικές ψυχές δεν πρέπει να έχουν άλλες ευκαιρίες). Είδε ακόμη τη μετενσάρκωση των υπόλοιπων ψυχών, τους κλήρους της νέας τους ζωής που βρίσκονταν στα πόδια της Λαχέσεως (μιας από τις τρεις Μοίρες που κινούσαν το αδράχτι της ζωής), είδε τέλος την πορεία τους στον Αμέλητα ποταμό, που το νερό του σε κάνει να ξεχνάς την προηγούμενη ζωή πριν το ξεκίνημα της νέας ζωής. Ο Πλάτων συνθέτει εδώ έναν μύθο δικής του επινόησης με τη βοήθεια παραδόσεων που προέρχονται από τους Ορφικούς ή τους Πυθαγορείους, για να μας δώσει τέλος ένα αυτόνομο έργο μέσα στο ίδιο του το έργο. Ο συμβολισμός και η διδακτική τάση είναι διάχυτα στοιχεία, ενώ για ακόμη μια φορά η σύνθεση της πλοκής και τα επιμέρους υπερφυσικά στοιχεία αποτελούν μία γερή λογοτεχνική βάση, τέτοια που, όπως και τις υπόλοιπες ιστορίες αξίζει να διαβάσει κανείς κι ας μην είναι φίλος της φιλοσοφίας.

1 σχόλιο: