Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Κυριακή, 23 Δεκεμβρίου 2012

Η Βάρδια του Νίκου Καββαδία

Σε ερώτηση παλαιάς γνώριμης, συμφοιτήτριας (που τελείωσε το κλασικό τμήμα, εγώ τελείωσα τη Φιλοσοφία - Παιδαγωγική), που αφορούσε τη σχέση του φιλολόγου με την ποίηση, "τι προτιμούσα; το Ρίτσο ή τον Καββαδία;", αφελώς και ταχύτατα απάντησα τον πρώτο με τη "φιλολογίστικη" ιδέα πως εκείνος συνιστούσε πραγματική ποίηση, ενώ ο δεύτερος ήταν μάλλον περισσότερο στιχουργός. Με τα χρόνια αποποιήθηκα τη συνήθεια να τοποθετώ "ταμπέλες" στα πράγματα, στους ανθρώπους κλπ. Στην περίπτωση του Καββαδία, έχω την άποψη τελικά ότι διέθετε την ικανότητα να γράφει ποίηση αφηγηματική σε μικρή έκταση, αλλά με μια απαράμιλλη μεστότητα. Το αν αυτό είναι πραγματική ποίηση ή όχι τελικά δε με ενδιαφέρει, γιατί πολύ απλά με συγκινεί και πολλές φορές με αφήνει έκπληκτη.
Η αφηγηματική τάση του Καββαδία γίνεται μυθιστορηματική σε ένα μόνο έργο του, τη Βάρδια που εκδίδεται για πρώτη φορά το 1954. Εδώ διάβασα μαζεμένες όλες εκείνες τις μοιραίες ιστορίες που τις βρήκα διάσπαρτες στο Μαραμπού ή το Πούσι. Η αφήγηση κινείται σε τριπλό επίπεδο: Το πρώτο επίπεδο αφορά την προφανή ιστορία που συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο. Σε ένα ταξίδι στον Ειρηνικό με ένα σαπιοκάραβο, οι άνθρωποι του πληρώματος, ο καπετάνιος, ο ασυρματιστής, ο θερμαστής εργάζονται μέρα και νύχτα σε ατέλειωτες βάρδιες, ενώ παράλληλα επιδίδονται σε συζητήσεις για όσα έχουν ζήσει στο παρελθόν. Και έτσι περνάμε στο δεύτερο επίπεδο: οι ιστορίες που διηγούνται είτε είναι αυτοτελείς είτε παρουσιάζονται σε συνέχειες. Οι περισσότερες ζοφερές, στενάχωρες ή σοκαριστικές αφήνουν μια πικρή γεύση απαισιοδοξίας σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που ο αναγνώστης δέχεται ως μοιρολατρική την τοποθέτηση των πρωταγωνιστών αποκλειστικά στη θάλασσα και ποτέ στη στεριά, αφού η ζωή του ναυτικού δε μπορεί να συμβιβαστεί με τα επίγεια. Στο τρίτο επίπεδο αφήγησης, που είναι ιδιαίτερα διακριτό στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, ο συγγραφέας επιχειρεί να γράψει με μεγαλύτερη εσωστρέφεια μέσω της παραληρηματικής γραφής, όπως την ονομάζουν οι ειδικοί. Ο πραγματικός χρόνος και οι ιστορίες εμπλέκονται στο μυαλό του αφηγητή, που είναι πράγματι δύσκολο να ξεχωρίσει κανείς πότε τελειώνει το ένα και πότε αρχίζει το άλλο. Φυσικά δεν είναι διόλου παράλογο να ταυτίσουμε τον ασυρματιστή με τον συγγραφέα, τόσο εξαιτίας των εξόφθαλμων ενδείξεων που έχουμε για να οδηγηθούμε σε ένα τέτοιο συμπέρασμα (όνομα, επάγγελμα) όσο και για τις έμμεσες ενδείξεις που προκύπτουν από την ιδιοσυγκρασία, τη ψυχοσύνθεση ή ακόμη και τις ιστορίες που αφορούν τον ασυρματιστή.
Η Βάρδια λοιπόν είναι ένα μεγάλο Μαραμπού, ένα γνήσιο ναυτικό ανάγνωσμα που ίσως απευθύνεται στους λάτρεις του είδους, και αφήνει τον αναγνώστη με ένα συναίσθημα θλίψης, αφού πάντα υπακούει σε αυτό τον μοιραίο στίχο που είναι η αλήθεια του θαλασσινού: "...αφού κανένα δε μισώ στον κόσμο να σκοτώσω, φοβάμαι μη καμιά φορά το στρέψω στον εαυτό μου". Είναι αλήθεια γλυκιά και πικρή. Γλυκιά, γιατί ο θαλασσινός, αν και ξένος με τον γήινο άνθρωπο,
είναι φιλάνθρωπος, πικρή γιατί η επιθυμία του να λέγεται θαλασσινός τον καταστρέφει.

Τετάρτη, 12 Δεκεμβρίου 2012

Προπαγάνδα ή ύμνος στη δημοκρατία η "Φάρμα των Ζώων";

Και κατ' επέκτασιν, το επόμενο ερώτημα είναι: "μπορούν να αποσχιστούν τα βιογραφικά στοιχεία της ζωής του Τζόρτζ Όργουελ από το έργο του;" Ομολογώ πως το ερώτημα τριβέλισε ουκ ολίγες φορές το μυαλό μου, καθώς διάβασα τη σχεδόν "παιδική" αλληγορία της Φάρμας των Ζώων. Τα εν λόγω διλήμματα, θαρρώ πως μου επιτρέπουν να εξετάσω το βιβλίο του από δύο οπτικές γωνίες:
Στην πρώτη (που μάλλον θα βρει θερμούς υποστηρικτές τους μπλογκόφιλους και λοιπούς που κερδίζουν αισθητική και ψυχαγωγική απόλαυση από την ανάγνωση του βιβλίου, μέχρι του σημείου που μπορεί να τους προβληματίσει με την ιδέα ότι ο συγγραφέας είναι ένα απρόσωπο ον;) ταιριάζει μάλλον να κάνω λόγο και για την ίδια την ιστορία. Η φάρμα των Αφεντάδων που κατέχει και διευθύνει ο κος Τζόουνς πέφτει στα χέρια των ίδιων των ζώων, αφού εκείνα αποφασίζουν να επαναστατήσουν κατά της καταπίεσης και της δρομολογημένης ζωής που ζουν προς εξυπηρέτηση του ανθρώπινου είδους σε συνδυασμό μάλιστα με το άδοξο τέλος που καλείται να ζήσει το καθένα από αυτά. Στη νέα τους ζωή γίνεται λόγος για ισότητα, για απουσία συνεργασίας με τους ανθρώπους, για εργασία σχεδόν εθελοντική και όχι δουλεία...υπό την επίβλεψη ωστόσο των γουρουνιών που αποκτούν αρχηγική θέση στη νέα κατάσταση που διαμορφώνεται: ο Χιονής (Σνόουμπολ), ως πρωτεργάτης της επανάστασης, φροντίζει για τα πρώτα προνόμια που απολαμβάνουν τα γουρούνια σε βάρος των άλλων ζώων. Όμως αυτά δεν είναι πραγματικά τίποτε μπροστά σε αυτά που επιβάλλει πλέον το νέο γουρούνι - αρχηγός Ναπολέων, το οποίο μάλιστα αναλαμβάνει την εξουσία με διόλου δημοκρατικές διαδικασίες. Η αλληγορία ξεδιπλώνεται με απλούστατο τρόπο σε σημείο που θα μπορούσε να διαβαστεί από ένα μικρό παιδί και πολύ σωστά να το προβληματίσει ως προς την εκμετάλλευση που ασκεί κανείς σε βάρος των άλλων όταν κατέχει εξουσιαστική θέση. Αυτό βεβαίως είναι προτέρημα συναρτήσει της τεχνικής της αφήγησης που σταδιακά κάνει φανερές τις προθέσεις των αυταρχικών γουρουνιών και κυρίως του Ναπολέοντα. Το τέλος βέβαια του βιβλίου παραλληλίζει ευθέως τα γουρούνια με ανθρώπους και μας αφήνει με την εντύπωση πως ο αυταρχισμός και η επιβολή είναι στο αίμα μας.
Στην δεύτερη περίπτωση δε μπορούμε να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι ο Όργουελ γράφει τη Φάρμα των Ζώων με αφορμή τη Ρωσική Επανάσταση και αργότερα τη σταλινική πολιτική. Αυτή θέλει να σατιρίσει και ας εναντιώνεται τελικά σε κάθε παρόμοια κατάσταση. Η στάση του συγγραφέα απέναντι σε σημαντικά γεγονότα ενισχύουν ίσως την άποψη ότι έδειξε και εκείνος με τη σειρά του αυταρχισμό απέναντι σε όσους ασπάζονταν τον κομμουνισμό. Ενώ λοιπόν θα μπορούσε να θεωρηθεί ένας συγγραφέας υπέρμαχος της αριστεράς, κατά την περιβόητη συμμετοχή του στον Ισπανικό Εμφύλιο τάχθηκε με το μέρος των κυβερνητικών. Επιπλέον, ο Όργουελ θρυλείται πως επιδόθηκε στην καταγραφή λίστας φιλοκομμουνιστών που έπειτα παρέδωσε στη Βρετανική κυβέρνηση. Λέγω "θρυλείται", διότι προσωπικά πρόκειται για μία περίπτωση που δεν γνωρίζω η ίδια αν αποτελεί γεγονός, ωστόσο η Guardian κάνει λόγο για αυτή τη λίστα. Χωρίς να με απασχολεί για το ποια ιδεολογία υποστηρίζεται ή βάλλεται σε πάσα περίπτωση κατά την οποία θίγεται η ελευθερία του ανθρώπου, αυτό και μόνο αυτό με ενδιαφέρει. Επομένως, δεν παύω να βλέπω με καχυποψία τις προθέσεις του συγγραφέα που ενώ πολύ εύστοχα έγραψε στη Φάρμα των Ζώων: "Όλα τα ζώα είναι ίσα...", συνεχώς αναρωτιέμαι μήπως τελικά ασπάστηκε τη συνέχεια του αποφθέγματος "...αλλά μερικά ζώα είναι πιο ίσα από τα άλλα".

Σάββατο, 1 Δεκεμβρίου 2012

Η Μεταμόρφωση του Φράντς Κάφκα

Γνωρίζοντας πως μάλλον δε θα πρωτοτυπήσω για τη Μεταμόρφωση, πέρα από όσα γνωρίζω εξ άλλων πηγών, απέφυγα να διαβάσω στο διαδίκτυο απόψεις κριτικών και άλλων μπλόγκερς. Αν είναι λοιπόν να μην πρωτοτυπήσω, ας το κάνω εν αγνοία μου: Πρώτα - πρώτα, γνωρίζω πως η ζωή και η ψυχοσύνθεση του Κάφκα έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στο συγγραφικό του έργο, γνωρίζω ακόμη πως η σχέση του με τον πατέρα του - βλ. "Επιστολή προς στον Πατέρα" -  ήταν τόσο προβληματική, ώστε αναπόφευκτα ψάχνουμε αυτοβιογραφικές αναφορές όχι μόνο σε αυτό, αλλά σε όλα τα έργα του (όπως και να το κάνουμε η φιλολογίστικη προσέγγιση του πάει του Κάφκα). Στο μυαλό μου είναι συνδυασμένη λοιπόν αυτή η ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση, που ο ίδιος επιρρίπτει την ευθύνη της διαμόρφωσής της στην αδιαφορία του πατέρα του, με το ζοφερό και μυστικιστικό περιβάλλον της γενέτειράς του, της Πράγας. Όταν σκέφτομαι τον Πύργο, μόνο εκεί μπορώ να τον φανταστώ. Όταν ακόμη συνθέτω στο νου μου τη μουσική που θα έντυνε το έργο του, μόνο μινόρε μπορώ να ακούσω. Όταν μαντεύω το τέλος στα βιβλία του, μόνο το κακό μπορώ να περιμένω. Λυτρωμός δεν υπάρχει ούτε στη Μεταμόρφωση, σ' αυτή την τόσο απλή ιστορία που φέρει τίτλο που "κυριολεκτεί", μια και ο ήρωάς μας μετατρέπεται δίχως καμία εξήγηση σε ένα ευμεγέθες μαμούνι.
Ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά ένα πρωί μετά από ταραγμένο ύπνο έχοντας χάσει την ανθρώπινη υπόστασή του ή, για να γίνω πιο σαφής, την ανθρώπινη σύστασή του: η πλάτη του στηρίζεται σε ένα σκληρό κέλυφος, η κοιλιά του έχει μεγαλώσει υπερβολικά και η υφή της έχει αλλάξει, ενώ τα δυο του πόδια έχουν πολλαπλασιαστεί σε πολλά "ποδαράκια", όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Κάφκα, τα οποία μάλιστα, όπως αποδεικνύεται στη συνέχεια, αδυνατούν να κρατήσουν το κορμί του. Η νέα πραγματικότητα γίνεται γρήγορα φανερή σε πατέρα, μητέρα και αδερφή που καραδοκούν έξω από τις κλειδωμένες πόρτες του δωματίου του Γκρέγκορ, όταν τον αναζητούν από τη δουλειά του στην οποία έχει αργοπορήσει πρώτη φορά μετά από πέντε χρόνια.  Σταδιακά εκτυλίσσεται η ιστορία του καταπιεσμένου γιου της οικογένειας , που συντηρεί τα υπόλοιπα μέλη και τώρα καλούνται αυτά να τον συντηρήσουν. Αυτή η αντιστροφή ρόλων φανερώνει και την προβληματική σχέση που έχει ο ήρωας με τους γονείς του, η οποία όμως σχέση περιγράφεται από τον ίδιο όσο εκείνος έχει ακόμη  ακμαία την ανθρώπινη σκέψη του. Κάποια στιγμή αυτή η ανθρώπινη πλευρά του παραγκωνίζεται από τη νέα του ζωή. Ο ήρωάς μας σιγά - σιγά σταματά να σκέφτεται ή να μιλά, στο βαθμό τουλάχιστον που το έκανε στην αρχή και όσο συμβαίνει αυτό, τόσο παγιώνονται οι νέοι ρόλοι: Πατέρας, μητέρα και αδερφή λέγονται πια με τα ονόματά τους, εργάζονται και τέλος αρνούνται να βοηθήσουν το τεράστιο ζωύφιο, να επιβιώσει, άλλωστε "αν είχε μείνει κάτι από τον Γκρέγκορ μέσα του, θα τους είχε αφήσει ήσυχους", λόγια που εκστομίζει η αδερφή του, παρόλο που στην αρχή έχει αναλάβει ηγετικό ρόλο στη διαχείριση της νέας κατάστασης. 
Η Μεταμόρφωση εκτυλίσσεται μόλις σε λίγο περισσότερες από 100 σελίδες. Η τεράστια ιδιοφυΐα του συγγραφέα έγκειται στο γεγονός πως συνέλαβε μια πρωτότυπη ιστορία, και μέσα σε λίγες αράδες μας την παρέδωσε τόσο μεστή και ολοκληρωμένη, που είναι πραγματικά λογικότατο να έχει γίνει τόσος λόγος και ανάλυση γι' αυτή. Ομολογώ πως οι δευτεραγωνιστές δεν είναι απολύτως ξεκάθαροι ως προς το ήθος τους, αισθάνομαι όμως πως αυτό αναδεικνύει και φωτίζει τις πτυχές του χαρακτήρα του πρωταγωνιστή. Κάθε φράση του κειμένου, τέλος, δε γράφτηκε τυχαία, ειδικά η τελευταία αράδα του βιβλίου - την οποία φυσικά προτιμώ να μην αποκαλύψω - φαντάζει παντελώς άσχετη με όλο το υπόλοιπο έργο. Θεωρώ ωστόσο πως δεν είναι, είναι απολύτως σχετική, γιατί έχει να κάνει με νέα ανάληψη ρόλων, με επανάληψη του αρχικού μοτίβου που υιοθέτησαν οι γονείς σε βάρος του άτυχου Γκρέγκορ. Σε αυτήν την αράδα, με το αθώο και απλοϊκό νόημα, δε μπορείς να τους συγχωρέσεις, ενώ ίσως προσπαθούσες νωρίτερα, φίλε αναγνώστη, να τους συγχωρήσεις για άλλες φανερές τους αδικίες.

Σημ. Η ανθρωπόμορφη εικόνα του ζωυφίου - Γκρέγκορ, όπως αυτή αποδίδεται στο θέατρο ή τον κινηματογράφο ή τη ζωγραφική, θεωρώ ότι απέχει μακράν από την ουσία της Μεταμόρφωσης. Παραπέμπει σε κάτι άλλο, σε αποκλεισμό λόγω ασχήμιας ( σε έναν "Άνθρωπο Ελέφαντα" ίσως), όμως αυτό δεν είναι το πρωτεύον θέμα του έργου, άλλωστε φαίνεται ότι ο Γκρέγκορ ήταν αποκλεισμένος πριν από τη Μεταμόρφωση. Η εικόνα που έχω επισυνάψει πιστεύω ότι είναι πιο κοντά σε αυτό που περιγράφει το βιβλίο.